[table] Có hay không "thần dược" cho tăng trưởng kinh tế? |




13/05/2009 07:20 (GMT + 7) |





|






Tên sách: TRUY TÌM CĂN NGUYÊN TĂNG TRƯỞNG
Tác giả: William Easterly

4
năm trước, công chúng xôn xao với chủ đề "Cơ hội của Thánh Gióng", làm
thế nào tập hợp sức mạnh dân tộc để đẩy nhanh tốc độ tăng trưởng kinh
tế, sớm biến Việt Nam thành cường quốc. Giờ đây, không thấy ai nói tới
những chuyện "thần kỳ" như vậy nữa.

Sự thực là sự thần kỳ cũng
đã diễn ra ở nhiều quốc gia Đông Á. Những vùng đất xưa là cánh đồng
lúa, khu ổ chuột chỉ sau 15, 20 năm phát triển bỗng trở thành những khu
cao ốc chọc trời như khu Phố Đông ở Thượng Hải. Tuy nhiên, điều tương
tự đã không diễn ra ở đa số các quốc gia đang phát triển ở nhiều châu
lục khác.


[table]






"Phát triển thần kỳ" đã diễn ra ở nhiều quốc gia Đông Á
trong vài thập niên vừa qua - Nguồn: dddn.com.vn


[/table]
Việt
Nam cũng được liệt vào danh sách các quốc gia có tốc độ tăng trưởng khá
cao sau hơn 20 năm đổi mới. Nhưng chất lượng, chiều sâu và độ bền vững
của tăng trưởng lại bị nghi ngờ. Sự phát triển dựa vào tăng vốn đầu tư
và lao động giản đơn hơn là tăng năng suất nhờ cải tiến công nghệ.

Để tăng trưởng với số lượng và chất lượng tốt hơn, vẫn nghe nhiều quan chức, học giả lên tiếng đại loại như: chúng
ta cần sử dụng hiệu quả hơn nữa viện trợ phát triển chính thức ODA,
chúng ta phải thu hút mạnh mẽ vốn đầu tư nước ngoài FDI, chúng ta nhất
định phải phát triển nền giáo dục, chúng ta nhất thiết phải coi đầu tư
vào khoa học công nghệ là ưu tiên hàng đầu…

Rất nhiều
"cần", "phải", "nhất thiết", "nhất định". Rất nhiều "mệnh lệnh" đã được
đưa ra nhưng vốn ODA vẫn bị xà xẻo, FDI vẫn chậm giải ngân, giáo dục và
công nghệ vẫn chậm được cải thiện. Mệnh lệnh, hô hào, khẩu hiệu càng
nhiều thì hiệu quả càng ít, xưa nay vẫn vậy…

Câu chuyện trên
không chỉ diễn ra ở Việt Nam mà ở rất nhiều quốc gia khác. Các kế
hoạch, chính sách, khuyến nghị phát triển… hoặc không được thực thi,
hoặc được thực thi thì cũng không mang lại hiệu quả mong muốn trong
thực tiễn.
[table]








[/table]
Con người hành động vì động cơ

William
là từng là chuyên gia của Ngân hàng thế giới (WB) về viện trợ và phát
triển cho các nước thế giới thứ 3. Hơn 15 năm làm việc ở WB, ông có
điều kiện khảo sát ảnh hưởng của các yếu tố vẫn được coi là "thần dược"
cho tăng trưởng kinh tế như: viện trợ, đầu tư, giáo dục, giảm dân số,
xóa nợ…

Kết quả khảo sát của William Easterly khá bất ngờ: các
thần dược trên không hoàn toàn có mối tương quan tỉ lệ thuận với tăng
trưởng. Ở rất nhiều quốc gia, các yếu tố trên thì có nhưng tăng trưởng
thì không.

William lý giải thực tế trên bằng một nguyên tắc cơ bản trong kinh tế học: Con người ai cũng hành động vì động cơ.

Để
cho dễ hiểu, hãy thử hình dung trong một doanh nghiệp nhà nước có một
giám đốc lo cho việc công thì ít mà tìm cách tư túi thì nhiều. Sử dụng
vốn nhà nước và lại ít bị kiểm soát, ông không có động cơ phải kinh
doanh hiệu quả nên sẽ mặc sức lãng phí, tham nhũng. Nhân viên công ty
cũng dễ có xu hướng hành động theo kiểu "biến tài nguyên công ty thành tài sản cá nhân."


[table]






Con người ai cũng hành động vì
một động cơ nào đó - Nguồn: nd.edu


[/table]Trong
tình huống này, nhà nước tiếp tục rót thêm tiền để công ty đầu tư vào
máy móc, thiết bị cũng không mang lại hiệu quả vì đơn giản, toàn bộ
công ty không có động cơ để kinh doanh hiệu quả.

Có tìm cách
giáo dục đào tạo nhân viên cũng chẳng ích gì bởi nhân viên không có
động cơ phải học để nâng cao trình độ chuyên môn. Nếu mang quà cáp đến
nhà sếp dễ được đề bạt hơn có năng lực thật thì không ai cảm thấy được
khuyến khích phải phát triển năng lực cả.

Công ty vay ngân
hàng quá nhiều tới mức không có khả năng chi trả, nhà nước tìm cách xóa
nợ hay cho vay lãi suất thấp để công ty có điều kiện vực lại. Nhưng các
giải pháp trên cũng chỉ mang tính tình thế, công ty thiếu động cơ để
phát triển lại càng được thể, tiếp tục vay vốn ưu đãi để thực hiện
những dự án hiệu quả thấp, thất thoát cao.

Tóm lại, mọi nỗ lực
đầu tư, viện trợ, xóa nợ, giáo dục mà nhà nước ưu đãi cho công ty trên
đều vô nghĩa. Các thần dược trên không thể thúc đẩy tăng trưởng khi mà
bản thân công ty và những người lãnh đạo vô trách nhiệm của nó không có
động lực phải tăng trưởng.

Điều tương tự cũng diễn ra ở cấp độ
quốc gia với một chính phủ vô trách nhiệm, mọi thần dược giúp các nước
này phát triển cũng như muối bỏ bể. William Easterly lý giải:
"Tăng thêm máy
móc sẽ trở thành vô ích khi thiếu động lực phát triển. Có thể máy móc
sẽ tạo ra những sản phẩm không ai mong muốn hoặc máy móc thì có nhưng
những yếu tố sản xuất đầu vào thì lại không" hoặc "nếu
không có động cơ để đầu tư cho tương lai thì việc mở rộng giáo dục
chẳng còn mấy giá trị. Cho dù bạn bị buộc phải đến trường thì điều đó
cũng không làm thay đổi động cơ để bạn đầu tư vào tương lai. Ở một đất
nước mà hoạt động duy nhất đem lại lợi nhuận là vận động hành lang để
tìm kiếm ân huệ thì tạo ra những lao động có tay nghề cao không phải là
chìa khóa của thành công."

Một chính phủ không bị kiểm soát
và cân bằng bởi các lực lượng khác trong xã hội sẽ rất dễ dẫn tới tình
trạng vô trách nhiệm. Chính phủ đó có thể bóp chết tăng trưởng bằng
cách dễ dàng nhất là triệt tiêu, kìm hãm động cơ. William chỉ ra trong
cuốn sách nhiều dạng thức qua đó chính phủ trực tiếp hay gián tiếp kìm
hãm động cơ của xã hội từ tham nhũng, lạm phát, thâm hụt ngân sách tới
duy trì tỉ giá chợ đen cao… Khi đó, các nỗ lực phát triển đều dậm chân
tại chỗ.

"Thần dược" - có hay không?

Việt Nam thực
hiện công cuộc đổi mới từ năm 1986. Đó có thể coi là cuộc giải phóng
động cơ lớn lao. Chấp nhận quyền tự do sở hữu tư nhân, tự do kinh doanh
đã khiến cho mỗi cá nhân tìm thấy động cơ làm giàu, động cơ phát triển.
Mức tăng trưởng khá cao trong hơn 20 năm đổi mới vừa qua là kết quả của
cuộc giải phóng động cơ đó.


[table]






Việt Nam cũng đang ở ngưỡng loay hoay tìm một con đường phát triển bền vững
Nguồn: ****.vn


[/table]
Dù
vậy, giải phóng động cơ là cần thiết nhưng chưa đủ. Còn cần làm nhiều
hơn thế để biến những khu ổ chuột thành cao ốc. Ngay cả khi không bị
kìm hãm bởi chính phủ thì cũng không có gì đảm bảo rằng những người dân
ở các quốc gia nghèo có được động lực và khuyến khích cần thiết để vươn
lên mạnh mẽ hơn. Họ vẫn có xu hướng quẩn quanh trong vòng tròn tiêu cực
của thiếu kỳ vọng, niềm tin và nỗ lực.

Việt Nam cũng đang ở
ngưỡng loay hoay tìm một con đường phát triển khác với kiểu tăng trưởng
theo chiều rộng như hiện nay. Nhiều học giả đã đề cập tới sự cần thiết
của một cuộc đổi mới thứ hai, thay đổi căn bản để quá trình phát triển
có được bước ngoặt, chất lượng và bền vững hơn. Nhưng thực hiện điều đó
trên tư tưởng nào? William Easterly đã rút ra được một số kết luận có
giá trị.

Cuốn sách không đưa ra một công thức hay "thần dược"
nào cụ thể, nhưng những người làm chính sách ở Việt Nam có thể tìm thấy
nhiều gợi mở và khuyến nghị quan trọng cho quá trình đổi mới tiếp theo.
[*]Khánh Duy [/list][/table]